Тегі мен отбасы
Шығайып Жұмагелдіұлы 1924 жылы 2 қаңтарда қазақ қоғамының сауатты әрі дәулетті ортасынан шыққан отбасында дүниеге келді.
Әкесі Жұмагелді ата (1901–1937) — елге сыйлы, селсовет төрағасы болған кісі. Отбасы жадында ол былай сақталған: «ұзын бойлы, сымбатты, сауатты адам болған. Кириллица мен төте жазуды еркін оқып, жаза білген. Селсовет төрағасы болып қызмет еткен.»
1937 жылы, жаппай саяси қуғын-сүргін кезінде, Жұмагелді ата 36 жасында атылды. Жалғыз себеп — оның тегі еді; сол кездегі қалыптасқан түсінікпен айтқанда: «байдың баласы селсовет болуға болмайды». Ол қайтыс болғаннан кейін жұбайы Зылиха аже (1900–1995) төрт баласымен жалғыз қалды.
Зылиха аже шебер қолөнердің иесі болған. Ауыл адамдарына киім тігіп, түскиіз, сырмақ, алаша тоқыған. Ол 95 жасқа келді (1995 жылы дүниеден өтті) және барлық жиендеріне, немерелеріне, шөбересі Айгеримге өз қолымен түскиіз, алаша, сырмақ жасап, естелік қалдырды. Соңғы күндеріне дейін көзілдіріксіз ине сабақтай алатын — көзі өткір болатын.
Сол замандар (1930 жылдар)
Шығайып атаның балалық шағы қазақ халқы тарихындағы ең қайғылы беттердің біріне тұспа-тұс келді. 1930–1933 жылдардағы аштық — Ашаршылық — Ф. И. Голощёкиннің басшылығымен жүргізілген күштеп ұжымдастырудың тікелей салдары болды. Түрлі деректер бойынша, 1,3-тен 2,3 миллионға дейін адам — барлық қазақтың 38–42 пайызы — қаза тапты. Дәулетті отбасылар мүлкінен айырылғандардың алғашқы қатарында болды; әкесі 1937 жылы қаза тапқанға дейін-ақ отбасы күйзеліс пен ашаршылықты бастан кешті.
1937–1938 жылдардағы жаппай қуғын-сүргін — жалпыодақтық «Үлкен террордың» бөлігі. Адамдар нақты кінәсі үшін емес, тегі мен бұрынғы жағдайы үшін жазаланды. Селсовет төрағасы болған бай баласы дәл осы топқа сай келді. Қазақстанда саяси қуғын-сүргін мен ашаршылық құрбандарын еске алу күні 31 мамырда аталып өтеді.
Ерте есею
Әкесінен ерте айырылған Шығайып бала кезінен еңбекке араласуға мәжбүр болды. Жас кезінен отбасына көмектесіп, тракторист болып жұмыс істеді. Ол латынша да, төте жазумен де, кириллицамен де оқып, жаза білген — сол замандағы ауыл үшін сирек қасиет.
Шығайып атаның өмірі бойында қазақ жазуы үш рет ауысты: төте жазу (1929 жылға дейін), латын (1929–1940), кириллица (1940 жылдан). Осы білік оған араб және латын графикасымен жазылған мәтіндерді кириллицаға көшіріп, келер ұрпаққа сақтап қалуға мүмкіндік берді.
Әулет тірегі
Отбасында Шығайып атадан басқа тағы үш бала болды: екі үлкен апа — Загила мен Улжалгас — және кіші бауыры Райып. Кейінірек апасы Загиланың екі ұлы — Шынгай (1945) мен Ыбырай (1948) — бауырларына алынды.
Апаларының жұбайлары ерте дүниеден өтті (Загила апа алты, Улжалгас апа тоғыз баламен қалды), Шығайып ата оларға үнемі қолдау көрсетіп отырды. Бауырлары да ерте кетті: Райып 1967 жылы 31 жасында, Шынгай 1979 жылы 34 жасында, Ыбырай 1998 жылы 50 жасында қайтыс болды. Райып пен Шынгайдың қазасын отбасы жұмыста уланумен және кісі өлтірумен байланыстырады.
Шығайып ата мен жұбайы Бағила апаның өз балалары болмады. Бауырлары кеткен соң, олардың балаларын тәрбиелеуге белсене атсалысты: олардың үшеуі кішкентайынан Шығайып ата мен Бағила апаның қолында өсті. Бауырларының балалары оны «әке», Бағила апаны «ана» деп атады. Жалпы алғанда, олар апалары мен бауырларының көптеген баласын асырап, тәрбиелеп өсірді.
Еңбек жолы
1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Шығайып ата мал шаруашылығымен және ірі қара мал дайындаумен айналысты; жұмысы мал айдаумен және Монғолияға сапарлармен де байланысты болды.
Шамамен 1963 жылдан бастап пошта саласында қызмет етіп, кейін Талдықорған облысының түрлі аудандарында байланыс торабының басшысы болды. Соңғы жылдары отбасы Лепсі стансасында тұрды.
Зейнетке шыққаннан кейін ол Лепсі стансасында имам болып сайланды — сауатты, адал әрі елге сыйлы адам ретінде.
Жырды сақтаған
Шығайып атаның қолжазба дәптерлерінде екі шығарма — «Азат бақыт» пен «Зүпін» — хатқа түсірілген (1952–1960 жж.). Ол өзін зерттеуші деп атамаған — тек сақтап қалу маңызды деп білгенін жазып отырған. Бұл мәтіндерді бұған дейін ән-күймен, жыр айту дәстүрінде орындайтын. Бір кіріспе үзіндіде ол былай жазады:
Қолыма қалам алып етіп талап, Сөйлеуге қызыл тілім тұрса жарап. Аударып әңгімеден өлең қылып, Жатырмын шашылсын деп жұртқа тарап.